Zie deze pagina Klik hier om meer te weten te komen
Waarom niet hier checken pillen-zonder-voorschrift.com
Home » Artikelen » Terug naar de oertijd
Hoogleraar Mark van Vugt trekt lessen uit 2,5 miljoen jaar leiderschap

Terug naar de oertijd

Auteur: Daniëlla van ’t Erve

We reageren nog steeds zoals we dat in de prehistorie deden. Ons onderwijssysteem werkt niet goed, omdat we daarmee te ver afgedreven zijn van de oertijd, stelt hoogleraar evolutionaire en organisatiepsychologie Mark van Vugt. Hij is een van de sprekers op de internationale ESHA-conferentie voor schoolleiders uit heel Europa, die de AVS van 19 tot 21 oktober in Maastricht organiseert.
 
Hoe komt u erbij om de oertijd te onderzoeken?
“Veel van ons gedrag wordt bepaald door oerinstincten die overgeleverd zijn uit het stenen tijdperk. Dat is de periode van 2,5 miljoen jaar geleden, dus toen de eerste mens op aarde rondliep tot ongeveer tienduizend jaar geleden, toen de landbouwrevolutie plaatsvond en mensen zich gingen vestigen. De mens heeft 99 procent van de geschiedenis in een jagers/verzamelaarscultuur geleefd. Ik vind het raar dat juist zo weinig organisatiepsychologen hierin interesse hebben.”
 
Wat kunnen we ervan leren qua leiderschap?
“Onderzoek naar huidige groepen nomaden in Afrika of Zuid-Amerika laat de kracht van gedistribueerd leiderschap zien. Afhankelijk van de taak die volbracht moet worden, krijgt iemand de leiding. Jagers gingen voorop bij de jacht, krijgers namen het voortouw als de groep werd bedreigd en vredestichters leidden de dialoog bij interne conflicten. Zo onderscheiden we zes oersituaties, die steeds om een ander soort leiderschap vragen. Tegenwoordig is vaak één leider in alle situaties de baas. Een schoolleider zou zich dus goed moeten afvragen voor welke uitdaging de school staat, wat voor leiderschap er nodig is en waar zijn talent ligt. Voor de taken waar hij niet goed in is, kan hij zich het best omringen door experts.”
 
Kan een directeur niet alle rollen vervullen?
“Er zijn zogenoemde regenboogleiders die alle kenmerken van goed leiderschap in zich hebben, zoals Mark Rutte of de paus. Meest voorkomend is dat mensen goed zijn in één aspect. Als het aantal leerlingen op een school bijvoorbeeld terugloopt, is het handig als de school een directeur aantrekt die goed is in werving. In andere tijden vraagt de school juist om interne rust, bijvoorbeeld als er conflicten zijn tussen leraren. Dan hoort daar toch echt een ander type leider bij. Schoolorganisaties zouden dus ook flexibel moeten kunnen wisselen van leider. Dat betekent dat je als schoolleider maar maximaal vijf jaar ergens zou moeten blijven.”
 
Hoe zit het met vrouwelijke leiders, waren die er vroeger wel?
“In de oertijd bestond er helemaal geen hiërarchie. Er waren alleen informele leiders die afhankelijk van de situatie tijdelijk het voortouw namen. Veel taken waren fysiek: het verdedigen van de groep of het leiden van de ene naar de andere plek, en dat was vaak een mannenaangelegenheid. Maar voor taken waar empathie of samenwerking bij komen kijken, zoals het bewaren van de vrede in de groep, waren er vooral vrouwelijke leiders. Onze huidige complexe samenleving, waarin we moeten omgaan met veel verschillende mensen, vraagt dus expliciet om vrouwelijk leiderschap.”
 
Macht is een vloek, maar gezag is nodig volgens u. Wat is het verschil?
“Beide zijn vormen van beïnvloe­ding. Macht is het vermogen anderen te dwingen op basis van de positie die je hebt in de hiërarchie. Gezag ­ontleen je  niet aan je positie, maar aan je competenties en integriteit. Gezag dwing je niet af, mensen luisteren naar je omdat ze dat zelf willen. Onderzoek laat zien dat we eerder iemand volgen met kennis van zaken en die we vertrouwen, dan iemand met macht.”
 
Een leider moet tegenwoordig vooral ook authentiek zijn, wat vindt u daarvan?
“Niet alles wat natuurlijk is, is automatisch goed. Goede leiders voldoen aan bepaalde kenmerken. Zoals het hebben van een visie, een bepaalde vorm van charisma, doortastendheid of goed met mensen kunnen omgaan. Als je hieraan niet voldoet, kun je wel heel authentiek jezelf zijn, maar dan zal het leidinggeven je niet zo goed afgaan.”
 
Onderwijs kent als sector het hoogste percentage werknemers met burnout en regelmatig agressie op de werkvloer. Hoe was dat in de oertijd? De holbewoner kon er toch ook aardig op losslaan met zijn knuppel?
“Dat beeld is echt onzin! Die mensen waren net als wij, we hebben nog hetzelfde brein en lichaam. In de oertijd kenden we wel stress, maar alleen als er bijvoorbeeld een roofdier op je afkwam. In deze tijd worden mensen blootgesteld aan langdurige stress, dat is ongezond. Het is dan belangrijk dat leraren zowel verbinding en steun als autonomie ervaren. Dat ze het gevoel hebben samen te werken aan hetzelfde doel en gewaardeerd worden voor de bijdrage die ze leveren.”
 
Hoe kan een schoolleider samenwerking tussen leraren stimuleren?
“In de oertijd waren volwassenen onderling van elkaar afhankelijk. Je kon alleen maar overleven door samen te werken en informatie uit te wisselen. Die samenwerking zou je als schoolleider kunnen stimuleren met groepsbeloningen, want dat werkt beter dan individuele beloningen zoals bonussen. Deel bijvoorbeeld awards uit voor de meeste vooruitgang in een bepaalde klas of vak. Op die manier maak je een groep verantwoordelijk voor een bepaald doel en delen ze samen prestige.”
 
In het boek ‘Mismatch’ pleit u voor een samenleving die meer lijkt op de oeromgeving. Wat betekent dit voor het onderwijs?
“Hoe we het onderwijs inrichten is een typisch voorbeeld van een mismatch. In de oertijd waren er geen scholen. Onze voorouders leefden in kleine overzichtelijke groepen, waarin kinderen van alle leeftijden met elkaar speelden en van elkaar leerden. De jongeren leerden van de ouderen en zo leerden de ouderen hoe ze leiding moesten geven. Het is ontzettend raar dat we dat natuurlijke leerproces helemaal uit ons onderwijssysteem hebben gehaald. Er zijn scholen, zoals Montessori, die de kinderen van verschillende leeftijden bij elkaar zetten, daar ben ik erg voorstander van. De nieuwe school 2.0 zou de oertijdschool moeten zijn.”
 
Hoe ziet een oertijdschool eruit?
“Uit onderzoek blijkt dat jongens iets beter zijn in ruimtelijk inzicht en meisjes in taal. Waarom zou je dan iedereen hetzelfde laten doen? Je kunt er ook voor zorgen dat talenten beter tot hun recht komen en kinderen op hun eigen niveau vakken kunnen volgen. Het maatwerkdiploma past dan ook helemaal bij het natuurlijk leren.
Verder was vroeger de natuurlijke en sociale omgeving waarin kinderen opgroeiden niet gescheiden. Op dit moment doen we onderzoek naar de kracht van groene schoolpleinen op het leervermogen van kinderen. Uit de eerste, voorlopige resultaten blijkt dat met een groen schoolplein vooral bij jongens de concentratie omhoog gaat. En dan ben je er niet met een potje groene verf, maar gaat het om een schoolplein met een beekje erdoor en planten, bomen en dieren.”
 
Het onderwijs mag van u dus wel aardig op de schop?
“Het is allemaal niet zo revolutionair, het is gewoon terug naar de basis. Ons brein en lichaam gedijt beter in kleine, overzichtelijke organisaties. Dat een aantal instituten en structuren die we de afgelopen vijftig jaar verzonnen hebben daarom op de schop moet, is dus logisch. Daar is bewustwording en tijd voor nodig. Daarom kijk ik uit naar het ESHA-congres van de Algemene Vereniging Schoolleiders, waar ik de schoolleiders graag op deze belangrijke erfenis uit het verleden attendeer.”
 
Welke tip zou u een schoolleider geven die alvast wil starten?
“Kijk hoe je oudere leerlingen meer kunt inzetten voor de begeleiding van jongere. We besteden ontzettend veel aandacht aan de cognitieve ontwikkeling. Prima, maar sociale ontwikkeling is net zo goed belangrijk.” _
 
Mark van Vugt (1967) is professor in de evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford. Hij schrijft wetenschappelijke artikelen, columns en boeken, zoals ‘De natuurlijke leider’. Begin dit jaar verscheen ‘Mismatch’, een coproductie met schrijver Ronald Giphart. www.professormarkvanvugt.com
 
Meer Mark van Vugt op esha2016
Op de tweejaarlijkse conferentie van de European School Heads Association (ESHA), die de AVS van 19 tot 21 oktober in Maastricht organiseert, zal Mark van Vugt een lezing houden over evolutionair leiderschap.
 
Meer informatie en aanmelden: www.avs.nl/esha2016 of www.esha2016.com
Twitter: @SchoolHeadsESHA
 

Gepubliceerd op: 2 september 2016

Verschenen in

Kader Primair 1 (2016-2017) (Verder in dit nummer)

Doelgroep(en)

Primair onderwijs

 

Deel dit artikel

Naar andere schooltijden, en dan? (Herziene versie september 2019)