Zie deze pagina Klik hier om meer te weten te komen
Waarom niet hier checken pillen-zonder-voorschrift.com
Home » Artikelen » Rechtdoen aan rouwgevoelens vereist sterk leiderschap

Rechtdoen aan rouwgevoelens vereist sterk leiderschap

Auteur: Irene Hemels
Als schoolleider ben je eindverantwoordelijk voor de ondersteuning van leerlingen, ouders en collega’s in een situatie van verlies. De schoolleider van de school waarop de vermoorde broertjes Julian en Ruben zaten en de rector van een school in Breda waar eveneens twee broers om het leven kwamen door de MH17-ramp, delen hun ervaringen.

“Het is een soort rollercoaster waarin je terechtkomt. Een scala aan emoties barst los bij jezelf, bij iedereen. Onmacht, verdriet en woede. Verbijstering ook. En iedereen kijkt naar iemand die een begin maakt, het schoolleven weer opstart. Je weet als schoolleider dat je op zo’n moment een belangrijke sleutelrol moet pakken.” Ronald Nagtegaal werd als schoolleider van de Kerckeboschschool in Zeist in mei 2013 opgeschrikt door de verdwijning van twee van zijn leerlingen, de broertjes Julian (7) en Ruben (9), die twee weken later vermoord werden teruggevonden. “Het kwam er echt op aan. Ik wist meteen dat er een flinke klus aan zat te komen: een proces van rouw dat heel duidelijk opgepakt en geleid moet worden. Voor je het weet wordt de school door verdriet overspoeld en raken mensen ontregeld.” In die eerste periode na een traumatische gebeurtenis wordt de schoolleider compleet geleefd en opgeslokt, zegt ook Ine Spee, crisisadviseur bij het Instituut voor Psychotrauma (IVP). “De schoolleider heeft veel te managen en moet faciliteren dat verdriet en verlies een plek krijgen binnen de school.”

Daarvoor moet de schoolleider allereerst zijn eigen gevoelens een plek geven. Nagtegaal: “In ons crisisteam (dat speciaal in het leven geroepen werd na de verdwijning van de broertjes, red.) was altijd de eerste vraag: hoe zitten we hier persoonlijk in? Wat gebeurt er met je, heb je opvang thuis? Er komt heel veel op je af. Als je de ruimte hebt om lucht te pakken voor je zelf, kun je het beter aan. Vaak nam dit meer tijd in beslag dan het coördineren van de taken.” Gijs van Wijlen deelt deze ervaring. Hij is rector van het Onze lieve Vrouwenlyceum in Breda, waar afgelopen zomer twee leerlingen, de broers Jeroen (15) en Allard (16), en hun ouders omkwamen bij de ramp met de MH17. “Je hoort er te staan, dat spreekt vanzelf en dat doe je ook op zo’n moment. Maar de woede die je voelt moet je kanaliseren. Thuislaten bijvoorbeeld, maar ook door er over te praten met je mededirectieleden. Dat hebben we in het begin dan ook heel veel gedaan.”

Honeymoonfase
Ondanks de hectiek en emoties is het maar zelden zo dat schoolleiders niet weten wat te doen, volgens deskundige Spee. “Ik zie vaak sterke mensen die opstaan. Er is zeker in het begin sprake van de honeymoonfase, waarin er veel verbinding is en zorg voor elkaar. Het haalt vaak het beste van een school naar boven.” De formatie van een opvang- of crisisteam dat de activiteiten coördineert en taken verdeelt, is een van de zaken die het eerst opgepakt moet worden bij een calamiteit zoals een gezinsdrama of vliegtuigongeluk. Meestal zitten hierin de leidinggevende, intern begeleider, zorgcoördinator, vertrouwenspersoon, teamleider en/of een leraar. Nagtegaal van de Kerckeboschschool: “Het is loodzwaar. Een crisisteam maakt dat je er niet alleen voor staat. Een team heb je nodig om elkaar te dragen, maar je bundelt hierin ook de denkkracht en kwaliteit van meerdere mensen, waardoor je een taakverdeling krijgt.”

Geen recept
De verdwijning van de twee jonge broertjes en de ramp met de MH17 vonden voor de getroffen scholen in een vakantie plaats. Dat gaf even tijd om na te denken, zeggen beide schoolleiders. De Kerckeboschschool beschikte bijvoorbeeld nog niet over een protocol. Nagtegaal: “Ik ben meteen op internet gaan zoeken naar informatie over hoe dit op te pakken. Dat geeft structuur en werkt rustgevend. Daaraan heb ik de eerste dagen veel gehad.” Een protocol is vooral een afvinklijstje voor de eerste dagen, zegt Spee. “Het is een geheugensteuntje. Zijn we niets vergeten? De rouwadvertentie, bloemen van de school, denken aan collega’s die met langdurig verlof zijn.” Een recept is er niet. Spee adviseert: “Praat ook over verdriet en rouw op school als het nog niet aan de orde is. Zorg dat je al eens gereflecteerd hebt op het onderwerp, dan heb je iets om op terug te vallen.” Nagtegaal vindt ook dat je je op zoiets niet echt kunt voorbereiden, “maar verdiep je er eens in, lees er over, dat helpt.” Of volg een dag scholing, vult collega Van Wijlen aan. Beide scholen kwamen wel meteen met het schoolteam bij elkaar. Veel tijd en gelegenheid werd ingeruimd voor het delen van emoties. Leraren staan immers voor de zware taak om verdrietige kinderen en ouders te begeleiden. Nagtegaal: “We hebben daarna nog geregeld bij elkaar gezeten. Ruimte geven aan je eigen rouw geeft herkenning en ruimte om daarna weer door te gaan. Het is nodig om je professioneel handelen vorm te geven. Het grootste instrument van de klas ben je namelijk zelf als leraar. Als je jezelf beter kent en doorgrondt, kun je ook de kinderen beter begeleiden.”

Rituelen
De directie van het Onze lieve Vrouwenlyceum in Breda organiseerde de volgende dag meteen een bijeenkomst voor personeel en leerlingen. Van Wijlen: “Het was voor iedereen zeer aangrijpend. Huilen, elkaar de schouder bieden. Het is allemaal nodig.” De school heeft een vaste gedenkhoek waar nu zeven foto’s hangen van leerlingen die in de loop der jaren zijn overleden. In de ontmoetingsruimte van de Kerckeboschschool staat nog een foto van Julian en Ruben in glas, evenals in de twee afzonderlijke groepen van de jongens. Van Wijlen: “Leerlingen weten waar ze naartoe kunnen. Dat helpt. Ze kunnen altijd kaarsjes branden, briefjes ophangen. Deze rituelen maken het makkelijker vorm te geven aan verdriet. De identificatie van de MH17-lichamen is een langdurig proces geweest. Telkens als er nieuwe informatie binnenkomt, wordt de gedenkhoek vaker bezocht, komen er meer briefjes, branden kaarsen weer. Dat zijn momenten waarop de mentoren hun leerlingen extra in de gaten houden.”

Externe partijen
Beide scholen kozen ervoor om géén hulpverleners van buiten de school binnen te halen, zoals psychologen die de kinderen direct begeleiden. Van Wijlen: “We zijn met z’n allen als team verantwoordelijk voor onze leerlingen en houden elkaar in de gaten. Het is natuurlijk wel zo dat mentoren een zware taak hebben; zij vangen de signalen op en onderhouden contacten met leerlingen die dat nodig hebben.” Volgens deskundige Spee een goede keuze. “Er is vaak al een eigen zorgsysteem met ib’ers, remedial teachers, mentoren en dergelijke, maak daar optimaal gebruik van. De mensen van de school kennen de leerlingen het beste.”

De Kerckeboschschool in Zeist had wel veel aan de inzichten van een traumadeskundige op het gebied van taalgebruik en de impact daarvan op kinderen. Nagtegaal: “Beperk je tot de feiten. Verlies je niet in ‘misschien dit’ en ‘misschien dat’. Ook niet een beetje. Dat leidt tot vaagheid die kinderen en ouders niet helpt. Best een grote valkuil, want als leraren heb je de neiging om daarin soms mee te gaan omdat dit kinderen gerust kan stellen.”

Rouwmoeheid voor zijn
Een balans vinden in voldoende ruimte geven aan uiten van verdriet en ritme, regelmaat en structuur aanhouden is de belangrijkste uitdaging voor scholen. Na de eerste dagen of weken is leiderschap daarom minstens zo belangrijk, zegt Spee. “Je moet dan duidelijk maken aan je teamleden dat mensen rouw verschillend ervaren en dat dat er mag zijn. Je hebt leraren en leerlingen die erg betrokken zijn of die de leerling niet kenden en er veel verder vanaf staan. Daarin moeten mensen elkaar de ruimte geven. Als school straal je uit dat je stilstaat bij de dood. Tegelijk zeg je: we zullen hem of haar niet vergeten en we gaan het leven ook weer oppakken.”

De kunst is de spreekwoordelijke ‘rouwmoeheid’ voor te zijn. Van Wijlen: “Elke mentor besteedde de eerste schooldag aandacht aan de MH17-ramp, waarbij de leerlingen zich creatief konden uiten. Na de herdenking in de aula op de tweede dag en een bijdrage aan de door de familie georganiseerde herdenking op woensdag gingen we op donderdag weer over tot de orde van de dag.” Hoe je je best ook doet, na een tijdje is het niet meer mogelijk om aan iedereen recht te doen, zegt ook Nagtegaal van de Kerckeboschschool. “Dan kies je als schoolleider een richting en zeg je: als school gaan we het nu zo doen. Sommigen doe je daarmee tekort of zelfs pijn. Maar het kan niet anders om weer rust te krijgen. Leidende vraag is steeds: wat hebben leerlingen nodig? Waar zijn zij bij gebaat? Hoewel sommige leraren dat graag hadden gewild, zijn we een jaar na de gebeurtenis niet collectief als school naar het kerkhof gegaan. Sommigen vonden dat een hard besluit. Het is niet anders.”

Meer weten?
Ine Spee is een van de auteurs van de handreiking ‘De leegte in school’, samengesteld voor scholen voor het omgaan met verdriet en verlies naar aanleiding van de vliegramp in Oekraine. Bevat achtergrondinformatie, links en handvatten voor de organisatie en lessen, het informeren van ouders, rituelen, het inrichten van een herdenkingshoek en tips voor gesprekken met kinderen. Downloaden: www.ivp.nl/de-leegte-in-school

Gepubliceerd op: 1 december 2014
Let op!
Dit artikel is meer dan vijf jaar geleden gepubliceerd en bevat wellicht incorrecte, onvolledige of ongeldige informatie.

Verschenen in

Doelgroep(en)

Primair onderwijs

 

Deel dit artikel

Zicht op pensioen (Herziene versie maart 2018)