Zie deze pagina Klik hier om meer te weten te komen
Waarom niet hier checken pillen-zonder-voorschrift.com
Home » Artikelen » 'Ga horizontaal sturen neem het team als vertrekpunt'
Onderwijsraad over professionele ruimte

'Ga horizontaal sturen neem het team als vertrekpunt'

Auteur: Marijke Nijboer

Meer zeggenschap voor leraren: daar wordt al jaren over gepraat. Hoe zorgen we dat dit eindelijk goed van de grond komt? Dat onderzocht de Onderwijsraad in opdracht van de Tweede Kamer. Het advies: versterk het handelingsvermogen van leraren vanuit hun competenties, de organisatiestructuur en -cultuur. Hoe doe je dat?

Een klassiek vertrek met donkere houten lambriseringen en uitzicht op oude bomen: de werkkamer van Henriëtte Maassen van den Brink, voorzitter van de Onderwijsraad, vormt een mooi contrasterend decor voor ons gespreksonderwerp: vernieuwing. Ze legt uit waarom het lerarenteam de hoofdrol speelt in het recente advies ‘Een ander perspectief op professionele ruimte in het onderwijs’. “Tot nu toe richtten leidinggevenden zich vooral op de competenties van individuele leraren. Die zijn heel belangrijk, maar je moet ook kijken naar het team. Binnen een team kunnen leraren competenties ontwikkelen en steun bij elkaar vinden.” Teamleden die elkaar vinden in doelen voor de school, kunnen bovendien samen toewerken naar beter onderwijs.
Maar teams staan niet op zich; ze functioneren vanuit een ondersteunende organisatiestructuur en -cultuur. “Wil je als schoolleider of teamleider het handelingsvermogen van leraren vergroten, dan zal je dus moeten zorgen dat de structuur en cultuur van je organisatie dat ondersteunen.”

‘Meewerkend leiderschap’
Het valt Maassen van den Brink op dat er al jaren ‘gedoe’ is over de autonomie van leraren. “Mensen zeggen: ik heb niks te vertellen in de school, of: ik heb het veel te druk om bij te scholen. Het beleid van OCW is tot nu toe ook te fragmentarisch op dit punt. Wij wilden niet alleen naar de schoolleider of leraren kijken, maar een coherente visie ontwikkelen.”
De structuur kun je aanpakken, legt zij uit, door als school kritisch te kijken naar de eigen regels: die mogen geen belemmering vormen. Belangrijk is ook om teams meer verantwoordelijkheden te geven. ‘Meewerkend leiderschap’, noemt zij dat.
De meeste winst valt volgens de voorzitter echter te behalen in de cultuur. “Kun je in jouw school alles zeggen? Moet je altijd naar de baas rennen om iets voor elkaar te krijgen? Wordt er flink geklaagd? Zorg dat er betere samenwerking in het team ontstaat. En houd collegiaal overleg over didactiek en pedagogiek. Er is over deze onderwerpen veel wetenschappelijk onderzoek beschikbaar, maar dat bereikt leraren nog nauwelijks.”

Nadenken over driedeling
Als de competenties, structuur en cultuur op elkaar zijn afgestemd, ontstaat volgens u handelingsvermogen. Leraren geven dan zelf mede vorm aan hun werk. Maar beseffen bestuurders en schoolleiders dat al voldoende?
“Er gebeurt al veel, maar deze driedeling leeft nog niet zozeer. Men houdt zich alleen met de cultuur bezig, omdat er veel geklaagd wordt. Of alleen met de wet- en regelgeving. Of alleen met de vaardigheden en competenties. Het zou echt helpen als schoolleiders over die driedeling gaan nadenken. De AVS kan daar ook een rol in spelen. Mensen moeten vooral klein beginnen in de eigen school. Lerarenopleidingen en professionaliseringstrajecten voor schoolleiders moeten dit onderwerp echt in hun curriculum opnemen.”

Van onderaf
De Onderwijsraad vindt dat de beweging naar meer zeggenschap voor leraren van onderaf geregeld moet worden. Dit advies komt óók niet van bovenaf, benadrukt Maassen van den Brink: “Wij hebben ter voorbereiding met veel mensen uit het primair en voortgezet onderwijsveld gesproken. We horen dat het beleid binnen de school nog erg gericht is op verticale sturing. Wij zeggen: ga horizontaal sturen, neem het team als vertrekpunt. Het machtsverschil tussen het management en de professionals moet worden verkleind en het management moet verantwoordelijkheden durven afstaan.”

Zoals?
Hier haakt Mirjam Bakker in, projectleider professionele ruimte en stafmedewerker bij de Onderwijsraad. “Het ene team is er aan toe om bepaalde taken op zich te nemen, het andere nog niet. Teams en leiding moeten dat samen bepalen. We denken aan taken die aan het primaire proces raken, zoals als het lesprogramma, toetsen en het takenbeleid. Je kunt het team vragen om de taken te verdelen. Dan hebben leraren gelijk meer zeggenschap over de indeling van hun tijd. En daardoor kan ook de werkdruk verminderen.”

Werkdruk
Uit onderzoek1 blijkt dat 84 procent van de leraren een hoge werkdruk ervaart, vergeleken met 15 procent in de beroepsbevolking. 56 procent van de leraren vindt de werkdruk onacceptabel hoog. Is die gewenste extra ruimte voor teamontwikkeling en professioneel handelen er wel?
Bakker: “Tijd is een belangrijke factor, maar je moet ook kijken of je het op een andere manier kunt organiseren. Kijk welke structuren ondersteunend zijn aan het handelen van de leraar, ook met behulp van de vakliteratuur. Schrap belemmerende regelgeving, maar zorg ook dat je in dialoog met elkaar afspreekt wat je visie op de school is. Leraren moeten weten waar ze die ruimte voor moeten benutten. Dan ben je als team allemaal gericht op de juiste dingen. Dat scheelt ook weer werkdruk. En het geeft de zeggenschap een boost.”
In plaats van de school van bovenaf aan te sturen, kan het management het lerarenteam ruimte geven, en beschermen tegen inperkingen van hun handelingsvermogen. Maassen van den Brink: “Het management kan een hitteschild vormen tegen inperking door weten regelgeving, door ouders die van alles vinden, teamleiders, het bevoegd gezag.”

Registers aanpassen
Lerarenteams kunnen als collectief gaan professionaliseren. Vaak bedenkt de school hoe dat moet gebeuren, maar de Onderwijsraad vindt dat leraren met elkaar hun teamontwikkelingsplan moeten vormgeven. Bakker: “Door het Lerarenregister ligt de focus sterk op individuele professionalisering. Dat moet ook gebeuren, maar wij adviseren om daarnaast binnen het team de ontwikkeling te stimuleren en van elkaar te leren. Je kunt een deel van de professionaliseringsuren daarvoor inzetten.

Het team kan gemeenschappelijke leervragen formuleren en daar een budget aan koppelen.” Maassen van den Brink: “Wij adviseren dat er in het Lerarenregister een puntensysteem komt voor scholing in teamvaardigheden.”
Een ander advies richt zich op het Schoolleidersregister: “Als schoolleiders ergens in geschoold moeten worden, is het professional governance. Die sturingsfilosofie zet het lerarenteam centraal. Daar zou het Schoolleidersregister echt meer accent op moeten leggen. Schoolleiders moeten nadenken over hoe je de machtsafstand verkleint en hoe het team meer in de lead komt binnen de school. Ze moeten zorgen dat ze niet eenzaam aan de top staan, maar draagvlak en meedenkers hebben binnen de school.”

Pak de ruimte
Wat kunnen de leraren zelf doen? “Zij moeten zelf de ruimte pakken”, zegt Bakker. “Dat hoort bij hun professionaliteit.” Maassen van den Brink: “Ze zijn allemaal hoogopgeleid, ze kunnen het team in de richting van de doelen sturen.” En pakken leraren iets niet of onvoldoende op, dan moet horizontale sturing uitkomst brengen: de professionals sturen elkaar aan en bij. Via bijvoorbeeld intervisie en peer review houden leraren elkaar op de juiste weg. Natuurlijk staat tegenover de autonomie ook verantwoordelijkheid: leraren zullen zich moeten verantwoorden over de vervulling van hun taken.

U schrijft: ‘Het versterken van handelingsvermogen is een organisatievraagstuk. De overheid dient op dit punt op een gepaste afstand te blijven.’ Maar de politiek bemoeit zich vaak juist wél met het onderwijs.
“Onze boodschap aan de Tweede Kamer is: doe niks, ga op je handen zitten. Dat vindt men daar lastig, hoor. Wij kregen na het aanbieden van dit advies wel vier keer de vraag vanuit de Kamer: En wat gaan wij nu doen?”

1 Adriaens, Van Grinsven, Van der Woud & Westerik (2016). Rapportage werkdruk leerkrachten in het basisonderwijs. Utrecht: DUO Onderwijsonderzoek

Meer weten en meepraten?
Najaar 2017 komt de Onderwijsraad op verzoek van staatssecretaris Dekker opnieuw met een advies over professionele ruimte, maar dan gericht op schoolleiders.
Meepraten over de herregistratiecriteria en valideringsregels van het Lerarenregister: https://registerleraar.onderwijs cooperatie.nl/herregistratiecriteria

Meepraten met OCW over manieren om tijd te creëren voor onderwijsverbetering (tot half december): www.avs.nl/ artikelen/tijdvooronderwijsverbeteringpraatmee

Begin 2017 start OCW met Operatie Regels Ruimen. Een aantal scholen wordt begeleid om interne regeldruk inzichtelijk te maken en aan te pakken. De opbrengsten worden breed gedeeld.

Gepubliceerd op: 2 december 2016

Verschenen in

Doelgroep(en)

Primair onderwijs

 

Deel dit artikel

Goed onderwijs, goede MR (6e herziene uitgave september 2017)