Zie deze pagina Klik hier om meer te weten te komen
Waarom niet hier checken pillen-zonder-voorschrift.com
Home » Artikelen » De schoolleider: sleutelfiguur in een dynamisch krachtenveld
Staat van de schoolleider 2017

De schoolleider: sleutelfiguur in een dynamisch krachtenveld

Auteur: Marijke Nijboer

Schoolleider zijn is een vak. Sterker nog, de schoolleider heeft als sleutelfiguur grote invloed op de kwaliteit van de school. In een dynamische omgeving waarin schijnbaar vaste waarden steeds veranderen, oefent de schoolleider zijn functie uit. Wat is de staat van de schoolleider anno 2017?

Het besef dat de schoolleider een belangrijke positie vervult, groeit ook buiten het scholenveld. Zo heeft de Onderwijsraad de functie van de schoolleider op haar werkagenda voor 2017 gezet. Dat motiveert de raad zo: “Hun sleutelrol is erin gelegen dat zij enerzijds in interactie staan met de onderwijsgevenden en anderzijds – direct of indirect – met het bestuur en de ruimere omgeving van de instelling, waar bijvoorbeeld ouders en de gemeente deel van uitmaken. Vanuit deze positie kunnen schoolleiders invloed uitoefenen op onder andere het instellingsbeleid, het school- en opleidingsbeleid en, via de leraren, het onderwijsleerproces zoals dat vorm krijgt in de klas.”
Onderzoek door de Inspectie van het Onderwijs1 wees uit dat de kwaliteit van de schoolleiding en de kwaliteit van de lessen significant samenhangen. Hoe hoger de kwaliteit van de schoolleider, hoe hoger de kwaliteit van de lessen die leraren geven. De kwaliteit van de schoolleider doet er dus toe.
Doordat onderwijsinstellingen de afgelopen decennia meer autonomie hebben gekregen, is de functie van schoolleider alleen maar invloedrijker geworden. Om al deze redenen gaat de Onderwijsraad zich bezinnen op welke verdere professionalisering schoolleiders nodig hebben en welke extra maatregelen er nodig zijn om hun positie te versterken.
 
Bevlogen doorzetter
Schoolleiders bevinden zich in een dynamisch krachtenveld. Het zijn niet alleen onderwijskundige inzichten die regelmatig veranderen; ook de maatschappelijke visie op de taak van de school is steeds aan verandering onderhevig. Scholen ervaren van veel kanten druk en dat maakt het moeilijk om een schoolorganisatie professioneel te leiden, schetst onderwijsadviseur Daniëlle Verschuren in haar proefschrift2. Scholen moeten rekening houden met het overheidsbeleid en regelgeving. Daarnaast hebben zij zich te verhouden tot moeilijk grijpbare maatschappelijke opvattingen over wat goed onderwijs is. Er worden veel verwachtingen op het onderwijs geprojecteerd en alles moet meteen: Passend onderwijs, aandacht voor burgerschap, overgewicht, antipestprogramma’s, et cetera.
Wat moet de schoolleider in huis hebben om binnen dat krachtenveld goed z’n werk te kunnen doen? Daarover bevraagt Verschuren een aantal schoolleiders en zo komt zij tot een indrukwekkende lijst kwaliteiten. Een succesvolle schoolleider toont doorzettingskracht. Hij3 kan goed luisteren, communiceren en analytisch denken, ook buiten bestaande kaders. Hij is gedreven, maar ook betrokken bij z’n medewerkers en weet hen te overtuigen van en mee op weg te nemen naar het gezamenlijke doel. Hij biedt hen ruimte en vertrouwen. Hij is koersvast, toont lef en ondernemerschap. Bovendien sluit hij met zijn tactisch en strategisch leiderschap aan bij de mogelijkheden van de organisatie en legt hij een relatie tussen ontwikkelingen in de samenleving en het onderwijs. Het zal duidelijk zijn: schoolleiders leggen de lat hoog voor zichzelf.
 
Professionalisering
Een grote meerderheid van de schoolleiders neemt dan ook deel aan professionaliseringsactiviteiten, blijkt uit een onderzoek dat in opdracht van de VO-raad werd uitgevoerd4. De meeste in 2016 geënquêteerde schoolleiders volgden in het afgelopen jaar een meerdaagse cursus of training. Ook eendaagse cursussen en netwerkleren waren populair. De meeste professionaliseringsactiviteiten richten zich op persoonlijke ontwikkeling en leiderschap. Daarna volgen drie competenties van de beroepsstandaard: het creëren van een gezamenlijke visie en richting in de school, het realiseren van een coherente organisatie ten behoeve van het primaire proces, en het bevorderen van samenwerking, leren en onderzoeken. De scholing heeft vooral effect op de eigen professionele ontwikkeling en minder op ontwikkelingen in de school, zeggen schoolleiders.
Zij vinden dat de afspraken en regelingen op vo-scholen over professionalisering verbetering behoeven. Met name waar het gaat om structurele afspraken over prestaties of behaalde doelen, het onderhouden of ontwikkelen van bekwaamheden en loopbaanontwikkeling en afspraken over beschikbare middelen voor scholing. Ook vinden schoolleiders het aanbod van inwerk- en begeleidingsprogramma’s voor nieuwkomers in schoolleidersfuncties weinig gestructureerd.
De meeste schoolleiders voeren jaarlijks of vaker een formeel gesprek over hun professionele ontwikkeling. Driekwart ervaart geen belemmeringen voor deelname aan scholing of professionalisering. Een kwart worstelt met tijdgebrek, de waan van de dag en werkdruk.
Ook binnen het primair onderwijs, zo blijkt uit een enquête5 onder 691 schoolleiders, bovenschools managers en bestuurders die zijn aangesloten bij de AVS, wordt professionalisering gezien als essentieel voor kwalitatief goed onderwijs. Toch voert een op de vijf schooldirecteuren geen actief beleid op professionalisering. Maar het aantal scholen dat wel een professionaliseringsbeleid voert is gegroeid van 72 procent in 2012 tot 81 procent in 2014. Vaak richt professionalisering zich op coachend leiderschap. Andere populaire thema’s zijn organisatie en beleid (met name Passend onderwijs en opbrengstgericht werken); vakspecifieke scholing (taal/lezen, gedrag, ict, didactisch handelen) en leren leren (de leercultuur/professionele leergemeenschap).
Cursussen, intervisie en collegiale consultatie zijn de meest toegepaste leervormen onder schooldirecteuren in het po. Verder laten e-learning en blended learning een groei zien. Po-schoolleiders denken dat de eis voor registratie een impuls geeft aan professionalisering op de school. Zij menen echter dat dit sterker geldt voor het Lerarenregister dan het Schoolleidersregister.
 
Onderwijskundig leiderschap
Voorheen lag binnen het takenpakket van de schoolleider de nadruk meer op zakelijke aspecten als financiën en HRM. De afgelopen jaren is echter het onderwijskundig leiderschap steeds belangrijker geworden. En dat is terug te zien in de school.
Dat blijkt bijvoorbeeld uit ‘Schoolleadership for learning, Insights from Talis 2013’, een onderzoek uitgevoerd in opdracht van de OECD. In de meeste landen, zo blijkt, geven schoolleiders actief leiding aan het leerproces. Ze stimuleren dat leraren samen nieuwe onderwijsmethodes ontwikkelen; dat zij verantwoordelijkheid nemen voor de onderwijsresultaten van hun leerlingen en hun eigen lesvaardigheden vergroten. In dergelijke teams vinden meer reflectieve dialogen plaats. Leraren merken dat zij beter gaan lesgeven door de feedback op hun functioneren in de klas. Ze analyseren ook vaker leerresultaten om het leren te verbeteren.
 
Sturen op verbetering
Hoe dat in de praktijk kan uitpakken, illustreert een onderzoek door het Welten-instituut6 Een team bloeit op wanneer de schoolleider benaderbaar is; als hij open staat voor de ideeën van teamleden en deze waardeert en ondersteunt. Tegelijkertijd zie je op scholen die nieuw onderwijs ontwikkelen, dat de schoolleider stuurt op verbetering en vernieuwing door bijvoorbeeld werkgroepen in te richten en van leraren te verwachten dat zij deelnemen aan onderwijsontwikkeling.
Een krachtige schoolleider geeft de richting aan en is voor zijn team een bron van inspiratie en vertrouwen. We zeiden het al: schoolleider zijn is een vak. 
 
 
Noten
1. Inspectie van het Onderwijs (2014). De kwaliteit van schoolleiders in het basisonderwijs, speciaal onderwijs en voortgezet onderwijs.
2. Daniëlle Verschuren. Het geheim van de innovatieve schoolleider (2013). Tilburg University.
3. Waar ‘hij’ staat, wordt ‘hij of zij’ bedoeld
4. Wouter Schenke ea. (2016). Monitor professionele ontwikkeling schoolleiders vo 2014/2015. Kohnstamm Instituut.
5. Zie www.avs.nl/artikelen/professionaliseringsbeleidniet opelkeschoolgemeengoed
6. Frank Hulsbos, Stefan van Langevelde en Arnoud Evers (2016). Combining forces. Distributed leadership and a professional learning community in primary and secondary education. Welten-instituut.

 
 
Dit artikel is verschenen in De Staat van de Schoolleider 2017, uitgegeven door de AVS en de VO-raad. De vier schoolleiders in dit artikel vormden de redactie. De Staat van de School­leider 2017 staat op www.avs.nl/artikelen/inspirerendevoorbeeldencentraalindestaatvandeschool...
 
Harald Huijssoon, locatiedirecteur Bonhoeffer College van der Waalslaan, Enschede:
‘Met een register laat je zien: dit is een echt beroep’
 
“Ik vind het belangrijk dat wij ons als beroepsgroep laten zien in het onderwijs en in de maatschappij. Het schoolleiderschap vraagt om mensen met lef en het is een baan waar je voor geleerd moet hebben. Je krijgt van alles op je bordje: van huisvesting tot maat­schappelijke gezondheidsvraagstukken. Je hebt te maken met ouders, leerlingen, personeel en eisen vanuit de overheid. Er is echt leiderschap nodig om verandering in een school aan te sturen. In de zorg moet je elk jaar een aantal punten halen om je BIG-registratie te behouden. Dat hoeven wij in het vo nog niet, maar laten we wel blijven werken aan onze ontwikkeling, zodat we goed kunnen blijven aansluiten bij de jeugd en kunnen anticiperen op wat de maatschappij van ons vraagt. Als we ons verenigen en daarvoor een register gebruiken, laten we zien: dit is een echt beroep waar het verschil wordt gemaakt.”
 
 
Jasper Diele, directeur Onderwijsgemeenschap het Web (Dinkelland, Twente):
‘Bloeien op basis van ruimte, vertrouwen, tijd en middelen’
 
“Er zijn vier voorwaarden voor succesvol schoolleiderschap: dat de schoolleider van de overheid en van zijn eigen bestuur voldoende ruimte, vertrouwen, tijd en middelen krijgt om zijn werk goed te doen. Het is aan de schoolleider om de gegeven ruimte op een ondernemende en energieke manier goed te benutten. Bij de in de Staat van de Schoolleider beschreven ‘scholen die stralen’ zijn die voorwaarden aanwezig en ze presteren uitstekend. Dat gun je alle scholen. Zelf heb ik ook het geluk dat mijn bestuur mij vertrouwt en ruimte geeft. Dat werkt op alle niveaus door. Als schoolleiders vertrouwen krijgen, geven zij dat ook aan hun leraren. En die geven het aan hun leerlingen. Daardoor gaan kinderen veel mooier en vrijer groeien.”
 
 
Annette van Oosten, conrector Stanislas College, Delft:
‘Bied schoolleiders ontwikkeltijd en zorg voor vervanging’
 
“De scholing van docenten krijgt veel prioriteit van de overheid, maar ik denk dat het ook belangrijk is om te investeren in de professionalisering van schoolleiders; de mensen in het middenmanagent en daarboven. Zij bepalen ook voor een belangrijk deel de kwaliteit van het onderwijs in de klas. We willen ons allemaal graag ontwikkelen, maar dat kost tijd. En het is buitengewoon moeilijk om de waan van de dag te doorbreken en weg te gaan. Na een dag buiten de school moet je ’s avonds alles inhalen waar je niet aan toe bent gekomen. De overheid zou ook schoolleiders in het voortgezet onderwijs mogelijkheden voor vervanging moeten bieden. Schoolleiders hebben ontwikkeltijd nodig om de kwaliteit van het onderwijs maximaal tot bloei te laten komen. Als jouw taken tijdens je afwezigheid worden overgenomen, maakt dat de professionalisering doenlijk en aantrekkelijk.”
 
Huub van der Wal, directeur basisschool De Vijf-er, Deventer:
‘Budget ontoereikend voor masteropleiding’
 
“De overheid zou meer geld moeten uittrekken voor de professionalisering van schoolleiders in het primair en voortgezet onderwijs, en hen hierin gelijk moeten behandelen. In het po is er geld beschikbaar voor vervanging van schoolleiders tijdens hun scholing, in het vo niet. Beschikbare budgetten voor scholing blijven achter bij de werkelijke kosten. Op ons niveau zijn opleidingen duur. Het bedrag dat de cao hiervoor beschikbaar stelt, is absoluut niet toereikend. Een masteropleiding kost al gauw ergens tussen de 10.000 en 20.000 euro. Als de overheid de functie van schoolleider echt als een vak beschouwt en professionalisering belangrijk vindt, moet zij hier adequaat in investeren.”

Gepubliceerd op: 18 mei 2017

Verschenen in

Kader Primair 9 (2016-2017) (Verder in dit nummer)

Doelgroep(en)

Primair onderwijs

 

Deel dit artikel

Integrale Kindcentra, handboek voor directeuren en bestuurders