Zie deze pagina Klik hier om meer te weten te komen
Waarom niet hier checken pillen-zonder-voorschrift.com
Home » Artikelen » ‘Geen standaard lesboek voor ontwikkelen identiteit’
Persoonsvorming

‘Geen standaard lesboek voor ontwikkelen identiteit’

Auteur: Femke Bakkeren

Platform Onderwijs2032 benoemde vorig jaar in haar adviesrapport persoonsvorming tot een van de drie hoofddoelen van onderwijs, naast kennisontwikkeling en maatschappelijke toerusting. Hoe maak je als school werk van deze opdracht en voor welke uitdagingen staan schoolleiders?

Persoonsvorming gaat volgens docent Anita Bruin-Raven verder dan zelfontplooiing of identiteitsontwikkeling. “Het is niet alleen naar binnen gericht. Maar juist een vormingsproces in contact met elkaar en de wereld. Kritisch leren zijn, nadenken, je eigen mening durven geven en ook een andere mening respecteren.” Bruin-Raven geeft sinds enkele jaren het vak Persoonsvorming op het Edith Stein College in Den Haag. Over het vak, het achterliggende gedachtegoed (onder meer gebaseerd op de onderwijskundige theorie van Gert Biesta) en de opgedane ervaringen schreef ze afgelopen jaar het boek ‘Kiezen voor persoonsvorming’.

Het vak is op het Edith Stein College bij de brugklas ingebed in het domein persoonsvorming met onder andere drama, de mentorklas en gym. In de lessen komen onder meer zingevingsvragen aan bod en is er ruimte voor dialoog en reflectie. Leerlingen krijgen opdrachten en als ze deze inleveren, krijgen ze een voldoende. Soms ontstaan er mooie dingen en gesprekken in de les, soms loopt het niet en lijkt er weinig te gebeuren. Dat is deels de uitdaging voor leraren, denkt Bruin-Raven. “Het is een onvoorspelbaar, complex proces.”
Iets wat Ton van Eijk, conrector van Edith Stein, beaamt. “Je bent ook als schoolleider een beetje de controle kwijt. We zijn in het onderwijs zo bezig met einddoelen en het volgen van precieze methodes, terwijl dit vak niet getoetst wordt. Je bekijkt natuurlijk wel de opbrengsten aan de hand van het leraarverslag en gesprekken met leerlingen, maar het is minder concreet dan wat we gewend zijn.”

Het balletje begon in 2010 te rollen in Den Haag toen de architect van de geplande nieuwbouw vroeg om een duidelijke visie: waar staan jullie nu eigenlijk voor? Er werden studiemiddagen gehouden om input van docenten te krijgen. Bruin-Raven: “Dat was spannend. Het botste af en toe. De ene docent hamert op discipline, de volgende op vrijheid en de andere weer op verantwoordelijkheid. Je weet niet hoe het afloopt. Mensen gingen met de billen bloot in een veilige omgeving. Zo werkt het ook in mijn lessen. Dat moet je niet willen controleren of oplossen.”
 
Nobel streven
Er ontstonden uiteindelijk vijf kernwaarden waar de school statements aan verbond. Zo staat bij de kernwaarde Integriteit ‘iedereen is anders. Dat maakt onze school zo speciaal. We houden daar altijd rekening mee. Wij geven onze fouten toe. Wij lachen niet om elkaar, maar met elkaar. Wij zijn eerlijk’. Mooie woorden en een nobel streven. Conrector Van Eijk: ”We wilden er echter ook echt wat mee doen richting leerlingen en medewerkers. Een vak als persoonsvorming in de brugklas bleek goed aan te kunnen sluiten op de al bestaande loopbaanbegeleiding en oriëntatie. Leerlingen bewust maken van wie ze zijn en ze sterker maken.”
Na wat aanvankelijke scepsis van collega’s – ‘Moet dat nou? Wat schieten we ermee op?’ – merken Van Eijk en Bruin-Raven dat persoonsvorming een volwaardige plek heeft gekregen. Er wordt bijvoorbeeld samengewerkt met het vak burgerschap op havo/vwo en persoonsvorming gaat met extra lessen aanhaken bij de mavo op het moment dat kinderen vakken moeten gaan kiezen. Van Eijk: “Sinds twee jaar merk je dat het onderwerp in een flinke flow zit.”
De aanpak van persoonsvorming op het Edith Stein College is volgens een verkennend onderzoek van het Nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling (SLO) één van de huidige drie benaderingen van het onderwerp in het onderwijs: persoonsvorming als vak of losse leerlijn, persoonsvorming gekoppeld aan bestaande vakken en persoonsvorming als ‘contingent gebeuren dat gepland én vooral ongepland, overal en op elk moment kan plaatsvinden. De school als vormend instituut staat centraal’.
 
Overheersend
SLO onderzocht niet alleen de uitvoering van persoonsvorming, maar bracht ook de verschillende opvattingen over persoonsvorming vanuit de diverse historische en actuele perspectieven in kaart. “Er wordt al jaren veel over geschreven en gezegd. Het is geen afgebakend gebied met een vaste definitie”, vertelt Desirée Houkema, leerplanontwikkelaar en onderzoeker bij SLO. En dat past ook bij het onderwerp. “Scholen die er iets mee willen, zullen eerst bij zichzelf te rade moeten gaan. Wat willen we? Wie zijn we? De gewenste identiteitsontwikkeling begint bij de schoolleider en het team. Daar hoort geen kant-en-klaar antwoord bij of een lesboek aangeleverd door een buitenstaander.”
Houkema kan zich goed vinden in de hernieuwde aandacht voor het onderwerp. “Uiteraard bestaat onderwijs in feite al voor een groot deel uit persoonsvorming. Het gaat al over het ontwikkelen van je identiteit in relatie met anderen. Het credo ‘meten is weten’ werd echter wel erg overheersend. Terecht dat er nu meer aandacht komt voor de andere kant.”
 
Grip op de wereld
Die ‘andere kant’ staat bij basisschool De Bras in Den Haag al jaren centraal. De school is vanaf haar start in 2002 gericht op adaptief en ervaringsgericht onderwijs. “De vraag van het kind, wie ben ik, is ons uitgangspunt”, vertelt directeur Jan Bos. Persoonsvorming betekent voor Bos in het kort: “De leraar helpt het kind grip te krijgen op de wereld.”
Een kind moet eigen keuzes leren maken, zijn eigen leerproces doormaken in dialoog met anderen, vindt Bos. “Het kind begrijpt dan dat wat het doet, zin heeft. Het hoeft geen rijtje sommen maken om de juf te plezieren of te leren lezen om oma trots te maken. Nee, het kind leert doen waar het behoefte aan heeft. Voor zichzelf.”
Van veel traditionele onderwijsvormen is in de loop der tijd afscheid genomen bij De Bras. Er is geen groepensysteem, geen jaarklassensysteem. Er zijn geen toetsen, geen curriculum, geen vaste volgorde, geen methode (met uitzondering van rekenen) en bijbehorende dure lesboeken.
 
Eigen weg
Maar wat dan wel? Gedroomd en onvoorspelbaar onderwijs, noemt de directeur het. De kinderen zijn ingedeeld in familiegroepen. Brasland voor de 4 tot en met 6 à 7-jarigen. Braswereld voor de leerlingen van 6 à 7 tot en met 12 jaar. Er wordt geleerd in vijf clusters, waaronder Economic (rekenen en ondernemingszin) en Lifestyle (identiteit, geluk, gezondheid, vrije tijd en vitaliteit). Met behulp van ontdeklokalen, opdrachtkaarten en veel keuzevrijheid – ook wat betreft werkvormen – volgen leerlingen min of meer hun eigen weg. Via digitale portfolio’s en het procesgerichte kindvolgsysteem Looqin PO wordt de voortgang bijgehouden. Waarbij het volgens Bos minder om prestaties gaat en meer om onder andere competenties, vaardigheden en de betrokkenheid van kinderen. Vanuit het eigenaarschap van het eigen leerproces voeren de leerlingen zelfs, met hulp van de leraar, hun eigen 20-minuten-gesprekken met de ouders. “Het kind beschrijft zo zijn eigen voortgang. Dat motiveert en maakt het leren dieper”, aldus Bos.
De rol van de leraar is in het proces cruciaal, vervolgt Bos. “Persoonsvorming ontstaat in een wederkerig proces van communicatie over en weer. Leraar en leerling streven beiden naar autonomie. Door dialoog en perspectief nemen ontstaat een klimaat waarin persoonsvorming kan plaatsvinden.”
Leraren leggen op De Bras dan ook geen verantwoording af aan de directeur. Hun enige opdracht luidt: help het kind. “We doen niet aan afvinklijstjes of formele functioneringsgesprekken”, vertelt Bos. “Ik vind dat ook een vorm van georganiseerd wantrouwen. Het past niet bij ons. Hoe ik weet of het goed gaat? Daarvoor hoef ik maar vijf minuutjes in een lokaal te zijn. En dan zie ik hoe kinderen en leerkrachten bezig zijn.” Betrokkenheid en welbevinden zijn de enige twee kwaliteitsciteria op zijn school. Of het lastig is? Bos: “Nee, we zijn een gewone school met dezelfde opdracht als andere basisscholen. We zijn alleen vanaf het begin al bezig met adaptief onderwijs. Veel scholen leggen het zichzelf op; klassikale systemen, toetsen, groepsplanningen, curricula... Wij doen enkel mee met de verplichte eindtoets. Misschien is er durf nodig om de controle los te laten, maar voor ons is het een organisch proces.” _
 
 
Meer weten?
• Op www.slo.nl staan diverse stukken – zoek op persoonsvorming – zoals het conceptuele vooronderzoek getiteld ‘Persoonsvorming als curriculaire uitdaging?!’
• Publicatie: Kiezen voor persoonsvorming. Identiteitsontwikkeling van leerling en school. Anita Bruin-Raven, Hartger Wassink, Cok Bakker. Uitgeverij Phronese, 2016. ISBN 9789490120191

Gepubliceerd op: 16 maart 2017

Verschenen in

Kader Primair 7 (2016-2017) (Verder in dit nummer)

Thema's

Doelgroep(en)

Primair onderwijs

 

Deel dit artikel

CAO PO 2016-2017 salaristabellen